İBB'nin pazarlık usulü tatlı alımında yaklaşık maliyet ve alt yüklenici tespitleri

Denetimin konusu ve ilk tespitler

Sayıştay Başkanlığınca hazırlanan denetim raporu, İstanbul Büyükşehir Belediyesi’nin pazarlık usulüyle gerçekleştirdiği 94 milyon 815 bin 200 lira sözleşme bedelli şerbetli tatlı alımını ele aldı. Raporda, işin yaklaşık maliyetinin gerçekçi biçimde belirlenmediği ve yüklenicinin işi yerine getirme kapasitesinin sorgulandığı belirtildi.

İlk tespitlerden biri, yüklenicinin faaliyet merkezinin Muş’ta bulunması ve iş süresince yalnızca bir sigortalı personelinin çalıştırılmasıdır. Rapora göre sözleşmede alt yükleniciye izin verilmemesine karşın iş, alt yükleniciden temin edildi. Bu veriler, alımın hangi idari ve ekonomik koşullarda gerçekleştiğini gösteren temel bilgiler olarak raporda yer alıyor.

Denetim, mart ve nisan aylarını kapsayan alımı önceki ve sonraki ihalelerle karşılaştırdı. Bu karşılaştırmanın sonucu, alımın fiyatlarının piyasa düzeyinin üzerinde kaldığı yönünde. Bu bulgu bir denetim tespitidir; ilgili idarenin sorumluluğu ya da işlemin hukuki geçerliliği hakkında raporun bu bölümünde bir sonuç bulunmamaktadır.

Yaklaşık maliyet ve fiyat karşılaştırması

Raporda yaklaşık maliyetin, Kamu İhale Kanunu ve Mal Alımı İhaleleri Uygulama Yönetmeliği’ndeki hükümler gözetilerek belirlenmesi gerektiği hatırlatıldı. İdare, yaklaşık maliyeti belirlemek için dört firmadan fiyat teklifi aldı ve maliyeti yalnızca bu teklifler üzerinden oluşturdu. Önceki sözleşmelerdeki fiyatlar hesaba katılmadı.

Karşılaştırmalı tablolar bu farkı somutlaştırıyor. 2025 yılı ocak-şubat aylarında 300 lira olan şerbetli cevizli kadayıf, pazarlık usulü alımda 572 lira birim fiyatla temin edildi.

Diğer kalemlerde de benzer farklar görüldü. Tel kadayıf 168 liradan 660 liraya, trileçe 225 liradan 660 liraya çıktı. Rapora göre bu oranlar paketleme gerekçesiyle açıklanamayacak ölçüdedir. Ambalajlı istenmeyen kalemlerde de pazarlık alımındaki birim fiyatlar, sonraki açık ihale fiyatlarından çok daha yüksek bulundu.

Dikkat çeken bir başka nokta, menüye dahil edilmediği belirtilen soğuk baklavadan 748,20 kilogram alınmış ve bu kalem için 897 bin 840 lira ödeme yapılmış olmasıdır.

Alt yüklenici yasağı ve yüklenicinin kapasitesi

Sözleşmede alt yüklenici çalıştırılamayacağına dair açık bir hüküm bulunmasına rağmen rapor, işin fiilen önceki alımın yüklenicisi olan firmanın alt yüklenimiyle yürütüldüğünü belirtiyor. Raporda bunun gerekçesi olarak yüklenicinin üretim yeri ve yeterli teknik kapasitesinin bulunmaması gösterildi.

Rapora göre bu durum sözleşme hükümlerine açık aykırılık oluşturmaktadır. Aynı raporda, pazarlık usulü ihalede davet edilen isteklilerin teknik yeterliklerinin ve kapasitelerinin sağlıklı biçimde değerlendirilmediği de vurgulandı. Önceki alımın yükleniciyle aynı ürünlerin, bu kez daha yüksek bedelle alınmış olması da tespit edilen bulgular arasında.

Denetim, yetkili satıcı belgesinin, teknik şartnamede istenen aracın ve personel sayısının önceki yüklenici şirketle ilişkilendirildiğini değerlendirdi. Bu birlikte değerlendirmede işin esaslı ediminin alt yüklenici tarafından yerine getirildiği sonucuna varıldı.

İdarenin savunması ve denetimin değerlendirmesi Analiz

İBB, sürecin mevzuata uygun yürütüldüğünü savundu. Bu savunmaya göre pazarlık usulü alım Ramazan ayı kapsamında iki aylık olarak yapıldı; ürünlerin yüzde 72’si tek kullanımlık plastik ambalajla istendi, açık ihalede bu oran yüzde 5 ile sınırlı kalmıştı. Ürünlerin yaklaşık yüzde 70’inin porsiyonluk olması nedeniyle ambalaj, etiket ve kolileme maliyetinin fiyat farkının asıl nedeni olduğu ileri sürüldü.

İdare, yüksek bedelli soğuk baklava kaleminin menülere dahil edilmediğini ve alt yüklenicilik iddiasının yanlış olduğunu belirtti. Savunmaya göre yüklenici ürünleri yetkili satıcı sıfatıyla temin etmiş, gıda sektöründe tedarik zincirinde başka üreticilerden ürün alınması olağan bir uygulamadır; bu durum sevk irsaliyeleri ve faturalarla belgelenmiştir. Raporda, işin tamamen başka firmaya devredildiğine dair somut bir tespit bulunmadığı da kaydedildi.

Sayıştay bu gerekçeyi tek başına yeterli görmedi. Paketleme zorunluluğu getirilmeyen 14 kalemde de pazarlık fiyatlarının sonraki açık ihale fiyatlarından çok daha yüksek olması, ek maliyetin yalnızca ambalajdan kaynaklanmadığını düşündürüyor. Raporda eleştirinin, yaklaşık maliyetin hangi yöntemle hesaplandığından çok önceki sözleşme fiyatlarının dikkate alınmamasına yöneldiği de belirtildi.

Fiyat farkının olası nedenleri Analiz

Denetim verilerinin ortak noktası, yaklaşık maliyetin piyasa koşullarını yansıtmadığı izlenimidir. Maliyet yalnızca dört firmanın fiyat tekliflerinden oluşturuldu ve önceki sözleşme fiyatları hesaba katılmadı. İdarenin elindeki en önemli referanslardan biri dışarıda bırakıldığı için tahmin edilen bedel, gerçek piyasa düzeyinden sapmış olabilir.

Pazarlık usulünde davet edilen üç firmanın ikisi teklif verdi. Rekabetin bu sınırlı yapısı, teklif verenlerin yaklaşık maliyete yakın ama piyasa rayicinin üzerinde fiyat sunmasına zemin hazırlamış olabilir. Raporun ifadesiyle firmalar, rekabetçi fiyatlar yerine yaklaşık maliyete yakın veya bu maliyeti aşmayan teklifler sundu. Bu tespit, davet ve rekabet yapısının fiyatı etkilediğine dair bir olasılık olarak okunabilir.

Alt yüklenicinin kullanılması da maliyet yapısını değiştirmiş olabilir. Rapora göre alımın sözleşmeye aykırı biçimde alt yükleniciden temin edilmesi fiyat artışına sebep oldu. Bu nedenle fiyat yükselişini yalnızca ambalaj ve lojistik gerekçesiyle açıklamak, hem yaklaşık maliyet yöntemini hem de yüklenici yapısını birlikte değerlendiren denetim bulgularıyla çelişmektedir.

Olası sonuçlar ve genel denetim bağlamı Analiz

Rapor somut bir yaptırım ya da ihalenin iptalini içermiyor. Ancak önerilerin uygulanması hâlinde yaklaşık maliyetin piyasa rayicine göre belirlenmesi, pazarlık usulünde yeterli sayıda firmanın davet edilmesi ve alt yüklenici yasağına uyulması gibi konularda idarelerin ihale hazırlık aşamasında daha fazla belge ve ön araştırma yapması beklenebilir.

Mali açıdan en görünür sonuç, aynı ürünlerin önceki ya da sonraki ihalelere kıyasla daha yüksek bedelle ödenmiş olmasıdır. Rapor, soğuk baklava kalemi için 897 bin 840 liralık bir ödemeyi hatırlatıyor. Bu tutarın nihai hesaba ne ölçüde yansıyacağı, sözleşmenin uygulanış biçimine ve sonraki idari işlemlere bağlı olacaktır; bu metinde bu konuda bir belirleme yer almamaktadır.

Genel denetim tablosu, benzer sorunların tek bir alımla sınırlı olmadığını gösteriyor. 2025 yılına ait genel sonuçlarda pazarlık usulünün koşulları gerçekleşmeden kullanılması ve Kamu İhale Kurulu görüşü alınmadan limitlerin aşılması gibi tespitler yer alıyor. Bu durum, ihale mevzuatının uygulanışında yapısal bir sorun olup olmadığı sorusunu gündeme getiriyor; ancak bu soruya kesin bir yanıt verilebilecek veri yok.

Genel denetim sonuçları

Sayıştay’ın 2025 yılına ait denetim raporlarında toplam 10 bin 783 bulgu tespit edildi. Bu toplamın 2 bin 953’ü mali rapor ve tabloları, 7 bin 604’ü mevzuata uygunluğu, 226’sı ise kamu idarelerinin mali yönetim ve iç kontrol sistemlerini ilgilendiriyor.

Genel tabloda, ihalelerde pazarlık usulünün mevzuatta öngörülen koşullar gerçekleşmeden kullanılması ve Kamu İhale Kurulu’nun uygun görüşü alınmadan limitlerin aşılması gibi başlıklar da yer alıyor. Bu tablo tüm kamu idarelerini kapsamaktadır; metinde İBB’ye özgü ayrı bir döküm bulunmamaktadır. Dolayısıyla İBB’ye ilişkin bulguyu genel sayılarla doğrudan karşılaştırmak için ek veriye ihtiyaç vardır.

Açık kalan noktalar Açık soru

Denetim raporunun önerileri, İBB’nin bu tespitlere nasıl yanıt vereceği konusunda henüz bir bilgi sunmuyor. Raporun sonuç bölümünde yer alan öneriler, idarenin gelecekteki alımlarda uygulayacağı düzenlemelere işaret ediyor; ancak bu düzenlemenin kapsamı, zamanlaması ve uygulanıp uygulanmayacağı açık kalmıştır.

Açık sorular arasında şu başlıklar öne çıkıyor: İBB’nin ambalaj ve lojistik gerekçesinin fiyat farkını ne ölçüde açıkladığı, yüklenicinin fiilen alt yüklenici kullanıp kullanmadığının sözleşme kapsamında nasıl değerlendirileceği ve yaklaşık maliyetin hangi piyasa verileriyle yeniden hesaplanacağı. Bu konularda netlik, idarenin yanıtı ile ihaleye ilişkin belgelerin ortaya çıkmasına bağlıdır.

Bu yazı Saygılı Yarlıg AI tarafından kamuya açık bilgiler araştırılarak hazırlanmıştır; bilgilendirme amaçlıdır, hukuki görüş değildir.